Decydując się na założenie własnego biznesu, rozważamy wiele opcji. Jedni zakładają jednoosobowe działalności gospodarcze, a inni spółki. Przed wyborem najkorzystniejszej formy każdy przedsiębiorca powinien zagłębić się w ten temat. Wybór odpowiedniego rodzaju spółki jest kluczowy dla bezpieczeństwa finansowego oraz komfortu prowadzenia księgowości.
W Polsce wyróżniamy kilka rodzajów spółek. Artykuł omawia ich charakterystykę oraz prawne aspekty funkcjonowania. Wybór powinien być dostosowany do strategii biznesowej, struktury wspólników i poziomu ryzyka. Czym się charakteryzują i na co warto zwrócić uwagę?
Wstęp do spółek
Zastanów się, jaką formę działalności wybrać na początku swojej przygody z biznesem. Dla wielu początkujących spółka z ograniczoną odpowiedzialnością wydaje się oczywistym wyborem — brzmi profesjonalnie i daje poczucie bezpieczeństwa. Jednak doświadczeni przedsiębiorcy wiedzą, że decyzja o formie prawnej to znacznie więcej niż tylko nazwa. To kluczowy element strategii, który wpływa na podatki, odpowiedzialność i sposób prowadzenia księgowości.
W Polsce masz do dyspozycji szeroki wachlarz opcji: od spółek cywilnych, które są proste, ale wiążą się z pełną odpowiedzialnością wspólników, przez spółki osobowe (jawne, partnerskie, komandytowe), aż po spółki kapitałowe (z o.o., akcyjne). Każda forma ma swoje unikalne zasady, które determinują, jak będzie funkcjonować Twój biznes i jakie obowiązki podatkowe na Ciebie czekają.
Działalność gospodarcza
Myślisz o założeniu firmy w Polsce, ale gubisz się w gąszczu możliwości? Działalność gospodarcza to jak wybór odpowiedniego pojazdu na życiową podróż. Ale uwaga – w przypadku spółki cywilnej to jakby jechać motorem bez kasku: wspólnicy odpowiadają solidarnie za zobowiązania całym swoim majątkiem prywatnym.
Z kolei spółka z ograniczoną odpowiedzialnością to Twoja finansowa tarcza ochronna – ryzyko wspólników jest ograniczone do wniesionych wkładów. Spółki kapitałowe, takie jak spółka akcyjna czy prosta spółka akcyjna, to już inna liga – posiadają osobowość prawną i są odrębnymi podmiotami, więc to one, a nie ich akcjonariusze, odpowiadają za swoje zobowiązania. Natomiast spółki osobowe (np. jawna), choć nie mają osobowości prawnej, posiadają zdolność prawną – mogą nabywać prawa i zaciągać zobowiązania we własnym imieniu.
Osoby prawne
Osoby prawne to kluczowe podmioty w świecie biznesu – funkcjonują jako samodzielne jednostki, niezależne od swoich właścicieli. Do tego klubu należą spółki kapitałowe: z o.o., akcyjna oraz prosta spółka akcyjna. Te firmy to samodzielne organizmy – mogą nabywać prawa, brać na siebie zobowiązania i płacić własne podatki (CIT). Gdy spółka kapitałowa wpada w tarapaty, odpowiedzialność co do zasady spada na majątek spółki, a nie na prywatne portfele wspólników.
Z kolei spółki osobowe (jawna, partnerska, komandytowa) nie są osobami prawnymi (to tzw. ułomne osoby prawne), ale mają zdolność prawną, która daje im przepustkę do gry w biznesie – mogą posiadać własny majątek i pozywać oraz być pozywane.
Spółka handlowa i spółka cywilna
Każda spółka ma odmienną specyfikę, sposób powstania i zasady funkcjonowania. Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na kwestie odpowiedzialności, koszty utworzenia, czy koszty prowadzenia księgowości. W polskim prawie spółki dzielą się na spółki cywilne (których przepisy reguluje Kodeks cywilny) oraz spółki prawa handlowego (czyli spółki handlowe, których funkcjonowanie opisuje Kodeks Spółek Handlowych).
Spółki handlowe dzielą się dodatkowo na spółki osobowe i spółki kapitałowe. Wśród osobowych wyróżniamy jawne, partnerskie, komandytowe i komandytowo-akcyjne. Osobowa spółka handlowa to spółka, która nie posiada osobowości prawnej, ale ma zdolność prawną. Zazwyczaj do założenia spółek osobowych wymaganych jest co najmniej dwóch wspólników. Spółką kapitałową może być spółka z ograniczoną odpowiedzialnością oraz akcyjna.
Spółka cywilna opiera się na zobowiązaniu wspólników do dążenia do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego. Aby zawrzeć taką umowę wystarczy do tego forma pisemna. Wyjątek następuje, gdy wkład wspólnika to nieruchomość – wtedy wymagana jest forma aktu notarialnego. Spółka cywilna nie jest samodzielnym podmiotem prawa i nie posiada osobowości prawnej. Chociaż sama spółka cywilna nie jest podmiotem prawa i nie posiada osobowości prawnej, to majątek wniesiony do spółki (lub nabyty w jej ramach) staje się wspólną własnością jej wspólników (wspólność łączna), odrębną od ich majątków prywatnych. Posiada jednak zdolność sądową i procesową i może być pracodawcą. Choć formalnie to wspólnicy spółki cywilnej są przedsiębiorcami, a nie sama spółka, to dla celów VAT i podatku akcyzowego spółka cywilna jest traktowana jako podatnik. Wspólnicy są podatnikami podatku dochodowego. W zależności od wysokości przychodów i wspólników spółka cywilna musi prowadzić pełną księgowość lub książkę przychodów i rozchodów. Obowiązek prowadzenia pełnych ksiąg handlowych występuje:
- po przekroczeniu 2,5 mln euro,
- niezależnie od wysokości przychodów, gdy wspólnikiem w spółce cywilnej jest osoba prawna.
W spółce cywilnej wspólnicy odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki. Każdy z nich musi być też wymieniony w nazwie spółki.
Dla przyszłych przedsiębiorców ważne jest, aby dobrze zrozumieć cechy i zasady funkcjonowania spółek osobowych, aby wybrać odpowiednią formę prowadzenia działalności gospodarczej.
Spółka partnerska
Taki rodzaj spółki przeznaczony jest dla określonej grupy społecznej. Spółkę partnerską mogą założyć przedstawiciele wolnych zawodów (wymienionych w art. 88 Kodeksu spółek handlowych). W nazwie spółki musi znajdować się co najmniej jedno nazwisko wspólnika, oznaczenie “i partnerzy”, “i partner” lub “spółka partnerska” oraz oznaczenie wolnego zawodu. Spółka partnerska jest odrębnym podmiotem prawa i w pierwszej kolejności sama odpowiada za zobowiązania spółki. Odpowiedzialność wspólników zależy od rodzaju zobowiązania i ma charakter subsydiarny, solidarny i nieograniczony. Kluczową cechą jest jednak to, że partnerzy nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania wynikające z wykonywania wolnego zawodu przez innych partnerów w spółce, ani za działania lub zaniechania osób zatrudnionych przez spółkę pod kierownictwem innego partnera.
Umowa spółki partnerskiej musi być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności. Oprócz podstawowych danych musi zawierać:
- określenie wolnego zawodu;
- imiona i nazwiska partnerów, którzy ponoszą nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania spółki (gdy umowa spółki wprowadza modyfikację odpowiedzialności);
- imiona i nazwiska partnerów, którzy reprezentują spółkę.
Spółka jawna
Najprostszą ze spółek handlowych jest spółka jawna. Taką spółkę osobową może zawiązać dwóch lub więcej wspólników. Podstawowym dokumentem jest umowa spółki jawnej, która musi być zawarta w formie pisemnej. Umowę spółki jawnej można również zawrzeć przy użyciu systemu teleinformatycznego, opatrując ją podpisem kwalifikowanym lub podpisem potwierdzonym profilem zaufanym ePUAP. Posiada zdolność prawną i może we własnym imieniu zaciągać zobowiązania i nabywać prawa. Posiada także status przedsiębiorcy. Spółka jawna opiera się na zobowiązaniu wspólników do dążenia do osiągnięcia wspólnego celu przez wniesienie wkładów. Wszyscy wspólnicy spółki jawnej są zobowiązani wnieść równy wkład do kapitału zakładowego. Jeśli umowa spółki tak stanowi, mogą także podejmować inne działania.
W umowie należy zawrzeć podstawowe dane:
- firmę, siedzibę spółki;
- wartość określonych wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika;
- przedmiot działalności;
- czas trwania spółki.
Wspólnikiem spółki jawnej może być osoba fizyczna, osoba prawna, jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, ale mająca zdolność prawną. Aby spółka powstała musimy dokonać wpisu do krajowego rejestru sądowego, co wiąże się z kosztami. Prowadzenie spraw spółki obejmuje codzienne zarządzanie, reprezentację oraz realizację decyzji wspólników w ramach działalności gospodarczej spółki. Wspólnicy spółki jawnej odpowiadają za jej zobowiązania całym swoim majątkiem solidarnie i subsydiarnie. Odpowiedzialność wspólników ma jednak charakter subsydiarny – w pierwszej kolejności egzekucja przebiega z majątku spółki.
Spółka komandytowa
Tego rodzaju spółka powstaje w momencie wpisu do KRS. Spółka komandytowa posiada zdolność do czynności prawnych, jednak nie posiada osobowości prawnej. Umowa spółki komandytowej, jej uzupełnienie i zmiana musi nastąpić w formie aktu notarialnego. Umowa spółki komandytowej powinna zawierać m.in. firmę, siedzibę, przedmiot działalności, oznaczenie wspólników spółki komandytowej, określenie wkładów wspólników oraz sumę komandytową. Jest jednak możliwe zawarcie spółki komandytowej według wzorca umowy. Oprócz podstawowych danych dokument musi zawierać:
- oznaczenie wspólników, którzy odpowiadają do wysokości sumy komandytowej, a którzy w sposób nieograniczony;
- sumę komandytową.
Spółkę komandytową mogą tworzyć inne spółki handlowe, osoby fizyczne, osoby prawne oraz osoby ustawowe. Wspólnikami spółki mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i prawne. W zależności od odpowiedzialności i uprawnień wyróżniamy dwa rodzaje wspólników spółki komandytowej. Wspólnicy spółki komandytowej dzielą się na komplementariuszy i komandytariuszy. Komandytariusz to wspólnik bierny – nie reprezentuje spółki ani nie prowadzi jej spraw. Komplementariusz ponosi pełną odpowiedzialność za zobowiązania spółki, może ją samodzielnie reprezentować i prowadzić jej sprawy spółki. Jest wspólnikiem aktywnym.
W spółce komandytowej wspólnicy dzielą się na komplementariuszy, którzy odpowiadają całym majątkiem, oraz komandytariuszy, których odpowiedzialność jest ograniczona do wysokości sumy komandytowej. Każdy komandytariusz ma oznaczony kwotowo zakres odpowiedzialności wobec wierzycieli – tzw. suma komandytowa. Nazwa spółki komandytowej musi zawierać co najmniej jedno nazwisko komplementariusza, wraz z oznaczeniem “sp.k”.
Spółka komandytowo-akcyjna
Taki rodzaj spółki to połączenie spółek komandytowej i akcyjnej. W przypadku spółki komandytowo akcyjnej, co najmniej jeden ze wspólników musi odpowiadać za zobowiązania spółki(komplementariusz). Drugim rodzajem wspólników są akcjonariusze, którzy nie mogą reprezentować spółki, ani nie odpowiadają za nią. Spółka komandytowo-akcyjna ma zdolność prawną oraz zdolność do czynności prawnych. Wspólnikami mogą być zarówno osoby fizyczne, osoby prawne, jak i jednostki organizacyjne posiadające zdolność prawną. Może posiadać organy, np. radę nadzorczą, walne zgromadzenie oraz walne zgromadzenie akcjonariuszy, które są kluczowymi organami decyzyjnymi w strukturze spółki. Umowa spółki wymaga aktu notarialnego i dodatkowo musi zawierać:
- wartość oznaczonych wkładów każdego komplementariusza;
- wysokość kapitału zakładowego oraz sposób jego zebrania (min. 50 tys. zł);
- liczbę akcji, ich wartość nominalną, wskazanie czy są imienne oraz związane z nimi uprawnienia;
- imiona i nazwiska, bądź nazwy komplementariuszy oraz adresy;
- organizację rady nadzorczej i walnego zgromadzenia.
Statut muszą podpisać przynajmniej wszyscy komplementariusze. Spółka komandytowo-akcyjna podlega opodatkowaniu CIT (podatek dochodowy od osób prawnych). Wspólnicy (akcjonariusze) dodatkowo płacą podatek dochodowy od wypłaconych dywidend, co może prowadzić do podwójnego opodatkowania. Komplementariuszom przysługuje jednak prawo do odliczenia zapłaconego przez spółkę CIT od ich podatku dochodowego z tytułu udziału w zysku spółki, co łagodzi ten efekt. Nazwa spółki musi zawierać nazwisko jednego lub kilku komplementariuszy oraz oznaczenie S.K.A.
Spółka akcyjna
Taka spółka kapitałowa posiada osobowość prawną i działa poprzez organy, wśród których kluczową rolę pełni rada nadzorcza jako organ nadzorczy. Spółkę akcyjną można założyć jako jednoosobową spółkę lub przez większą liczbę osób, z tym że nie może jej założyć jednoosobowa spółka z o.o. Jedną z głównych zalet spółki akcyjnej jest elastyczność w dysponowaniu kapitałem oraz ograniczone ryzyko akcjonariuszy, którzy ponoszą odpowiedzialność tylko do wysokości wniesionych wkładów. Dodatkowo, spółka posiada osobowość prawną, co oznacza, że działa jako odrębny podmiot prawny.
Założenie spółki akcyjnej wymaga wniesienia kapitału zakładowego. Kapitał zakładowy spółkimusi wynosić co najmniej minimalny kapitał zakładowy 100 000 zł, a jego wysokość oraz kwota wpłacona przed rejestracją na pokrycie kapitału zakładowego muszą być określone w statucie. To istotny wymóg finansowy dla założenia spółki.
Umowa (statut), będąca jedną z umów spółki, wymaga formy aktu notarialnego i powinna zawierać:
- wysokość kapitału zakładowego (min. 100 tys. zł) oraz kwotę wpłaconą przed zarejestrowaniem na pokrycie kapitału zakładowego;
- liczbę akcji i ich wartość nominalną, a także wskazanie czy są imienne oraz związane z nimi uprawnienia;
- imiona i nazwiska założycieli;
- przynajmniej minimalną lub maksymalną liczbę członków zarządu i rady nadzorczej oraz podmiot uprawniony do ustalenia ich składu;
- pismo do ogłoszeń.
Spółka odpowiada za swoje zobowiązania całym majątkiem, a akcjonariusze nie odpowiadają za zobowiązania spółki ponad wniesione wkłady. Taki rodzaj spółki przeznaczony jest dla dużych podmiotów.
Spółka akcyjna może uzyskać status spółki publicznej, co oznacza, że jej akcje mogą być notowane na giełdzie papierów wartościowych, jednak nie każda spółka akcyjna posiada taki status.
Prosta spółka akcyjna
Zapytaj przedsiębiorcę o to, jaka forma prawna jest najlepsza dla startupu, a usłyszysz coś w stylu: „Spółka z o.o. czy może jednak jednoosobowa działalność gospodarcza?”. Prawda jest taka, że prosta spółka akcyjna to prawdziwy game-changer w świecie polskiego prawa gospodarczego – nowoczesna forma spółki kapitałowej, która została stworzona z myślą o startupach i innowacyjnych przedsięwzięciach jak kompas wskazujący kierunek w gąszczu prawnych możliwości. To żywy organizm, który łączy w sobie zalety spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjnej, oferując dużą elastyczność w zakresie zarządzania i finansowania działalności – dokładnie to, czego potrzebujesz, gdy rynek się zmienia, a ty musisz szybko reagować. Oto brutalna prawda: minimalny kapitał akcyjny wynosi zaledwie 1 zł, a wartość nominalna akcji nie może być niższa niż 1 zł – to znaczy, że bariera wejścia dla nowych przedsiębiorców praktycznie znika! Prosta spółka akcyjna posiada osobowość prawną i jest odrębnym podmiotem prawa, który samodzielnie odpowiada za swoje zobowiązania, podczas gdy akcjonariusze ponoszą ryzyko jedynie do wysokości wniesionych wkładów – masz ograniczoną odpowiedzialność bez konieczności wpłacania majątku na spółkę. Dzięki uproszczonym procedurom i możliwościom elastycznego kształtowania struktury organizacyjnej, prosta spółka akcyjna jest szczególnie atrakcyjna dla firm, które planują dynamiczny rozwój i poszukują nowoczesnych rozwiązań prawnych dla swojej działalności gospodarczej, zamiast tkwić w starych schematach, które hamują innowacyjność.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (z o.o.)
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (sp. z o.o.), to najpopularniejsza forma spółki kapitałowej w Polsce. Taki rodzaj spółki kapitałowej może być założony jako jednoosobowa spółka lub przez więcej osób. Powstaje wraz ze wpisem do KRS i spółka posiada osobowość prawną, co oznacza, że działa jako odrębny podmiot prawny. Założenia spółki oraz umowy spółki wymagają określenia m.in. przedmiotu działalności spółki. Umowę można zawrzeć za pomocą wzorca umowy lub w formie aktu notarialnego. Oprócz podstawowych danych musi określać:
- wysokość kapitału zakładowego spółki (minimalny kapitał zakładowy to 5 tys. zł; wymaga wniesienia kapitału zakładowego);
- liczbę i wartość nominalną udziałów każdego wspólnika;
- określenie czy wspólnik może posiadać więcej niż jeden udział.
Wspólnikami spółki mogą być osoby fizyczne lub prawne. Ryzyko wspólników jest ograniczone – spółka odpowiada za zobowiązania całym swoim majątkiem spółki, a odpowiedzialność wspólników ogranicza się do wkładu wniesionego do kapitału zakładowego. Majątek spółki jest odrębny od majątku wspólników.
Spółka posiada organy, w tym zgromadzenie wspólników jako najwyższy organ decyzyjny, i działa za ich pośrednictwem. Zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz. Nazwa może być dowolna, ale powinna zawierać oznaczenie „spółka z o.o.” lub „sp. z o.o.”.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością płaci podatek dochodowy od osób prawnych (CIT). Dodatkowo opodatkowane są dochody wspólników z tytułu udziałów, a spółka jest także podatnikiem podatku VAT. Jeśli jednak roczny obrót nie przekracza 200 000 zł, spółka z o.o. nie musi być podatnikiem VAT. Działania spółki z o.o. musimy uregulować w księgach handlowych, więc należy prowadzić pełną księgowość.
W porównaniu do innych form prawnych, ten rodzaj spółki osobowość prawna zapewnia odrębność majątkową i ograniczenie odpowiedzialności wspólników.